နှလုံးအဆို့ရှင် ယိုစိမ့်ခြင်းနှင့် ကုသမှုလမ်းညွှန်

     နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း (Heart Valve Regurgitation) သည် ရောဂါအစောပိုင်းအဆင့်တွင် သိသာထင်ရှားသော လက္ခဏာများ မပြတတ်သောကြောင့် ကျန်းမာရေးအတွက် နောက်ထပ် ငြိမ်သက်နေသော အန္တရာယ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ လူနာများသည် လူပျိုဖော်/အပျိုဖော်ဝင်ချိန် ရောက်မှသာ လက္ခဏာအနည်းငယ် စတင်ပြသလေ့ရှိသော်လည်း သတိပြုမိရန် ခက်ခဲနေဆဲဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အသက် ၄၀ မှ ၅၀ အတွင်း ရောက်ရှိချိန်မှသာ မောပန်းလွယ်ခြင်းနှင့် အားနည်းခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသော လက္ခဏာများ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ထွက်လာလေ့ရှိပါသည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။

     နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း (Heart Valve Regurgitation) ဆိုသည်မှာ နှလုံးဘားဗို့များ လုံခြုံစွာ မပိတ်နိုင်ခြင်း၊ ပေါက်ပြဲခြင်း သို့မဟုတ် စုတ်ပြဲခြင်းတို့ကြောင့် သွေးများ နောက်ပြန်စီးဆင်းသည့် ပုံမှန်မဟုတ်သော အခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် နှလုံးသည် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးသို့ လုံလောက်သော သွေးထောက်ပံ့ပေးနိုင်ရန် ပုံမှန်ထက် ပိုမိုရုန်းကန် အလုပ်လုပ်ရသည်။ ဤရောဂါရှိသော လူနာများသည် မောပန်းခြင်းနှင့် အားနည်းခြင်းတို့ မကြာခဏ ခံစားရပြီး နေ့စဉ်လှုပ်ရှားမှုများကို ပုံမှန်အတိုင်း မလုပ်ဆောင်နိုင်ကြပေ။ အချိန်မီ ကုသမှုမခံယူဘဲ ပိုမိုဆိုးရွားလာပါက နောက်ဆုံးတွင် နှလုံးလုပ်ဆောင်ချက် ပျက်စီးပြီး အသက်အန္တရာယ် စိုးရိမ်ရသည်အထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းရောဂါသည် အန္တရာယ်ရှိပါသလား။

     နှလုံးဘားဗို့တွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော အခြေအနေဖြစ်ပေါ်ပါက သွေးလှည့်ပတ်မှုကို တိုက်ရိုက်သက်ရောက်စေပြီး အသက်အန္တရာယ်ကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းသည် အလွန်တိတ်ဆိတ် ငြိမ်သက်သော ရောဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘားဗို့ပျက်စီးပြီး နှလုံးအတွင်း သွေးစုပုံလာခြင်း ပိုမိုဆိုးရွားမလာမီအထိ လက္ခဏာများ ထင်ရှားစွာ မပြတတ်သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် နှလုံးလုပ်ဆောင်ချက် ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် ရုတ်တရက် သေဆုံးခြင်းတို့အထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများ

     နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းသည် မွေးကင်းစကလေးများမှသည် သက်ကြီးရွယ်အိုများအထိ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး၊ အသက်အရွယ်မရွေး ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ အများအားဖြင့် ဤရောဂါသည် မွေးရာပါ နှလုံးဘားဗို့ တစ်ရှူးချို့ယွင်းချက်ကြောင့် ဖြစ်ပွားပြီး ဘားဗို့များကို ပုံမှန်ထက် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ယိုယွင်းပျက်စီးစေသည်။ လူနာများသည် ကလေးဘဝတွင် လက္ခဏာမပြလေ့ရှိသော်လည်း လူပျိုဖော်/အပျိုဖော်ဝင်ချိန်တွင် မောပန်းလွယ်ခြင်းနှင့် ရင်တုန်ခြင်းတို့ စတင်ခံစားရနိုင်သည်။ မွေးရာပါ မဟုတ်သူများတွင် အောက်ပါအချက်များကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

၁။ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာမှုကြောင့် နှလုံးဘားဗို့များ သဘာဝအတိုင်း ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်း

     အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာသည်နှင့်အမျှ ခန္ဓာကိုယ်၏ သဘာဝအတိုင်း ယိုယွင်းလာမှုကြောင့် နှလုံးဘားဗို့များတွင် ကယ်လ်စီယမ် (ဂျုံဂျောက်ကဲ့သို့ အနိမ့်အမြင့်အနယ်များ) ငြိတွယ်လာပြီး ဘားဗို့ဖွင့်ပိတ်မှုကို ပုံမှန်မဟုတ်စေဘဲ ဘားဗို့မလုံခြင်း သို့မဟုတ် ကျဉ်းမြောင်းခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည်။

၂။ လေးဘက်နာ နှလုံးရောဂါ (Rheumatic Heart Disease)

     လေးဘက်နာ နှလုံးရောဂါသည် လည်ချောင်းကူးစက်ရောဂါမှ စတင်ဖြစ်ပွားပြီး ရောင်ရမ်းမှုသည် နှလုံးကြွက်သား၊ နှလုံးအမြှေးပါးနှင့် နှလုံးဘားဗို့များသို့ ကူးစက်ကာ ဘားဗို့မလုံခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။ နာတာရှည်ဖြစ်လာပါက နှလုံးဘားဗို့ကျဉ်းမြောင်းခြင်းလည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဤရောဂါသည် အသက် ၅ နှစ်နှင့်အထက် ကလေးများတွင် စတင်လေ့ရှိသော်လည်း အသက်ကြီးလာမှသာ လက္ခဏာများ ထင်ရှားလာလေ့ရှိသည်။

၃။ ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော နှလုံးဘားဗို့ရောဂါ (Infective Endocarditis)

     အများအားဖြင့် သွေးလှည့်ပတ်မှုစနစ်အတွင်း ပိုးဝင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားပြီး ရောဂါပိုးများသည် ရောင်ရမ်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ နှလုံးဘားဗို့များသို့ ပျံ့နှံ့ကူးစက်စေသည်။

၄။ နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ (Coronary Artery Disease)

     နှလုံးသွေးကြောများ ပိတ်ဆို့သောအခါ နှလုံးကြွက်သားဆဲလ်များ သေဆုံးသွားပြီး နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း ပြဿနာဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအခြေအနေကို အသက် ၄၀ အထက် အမျိုးသားများ၊ အသက် ၅၀ အထက် သို့မဟုတ် သွေးဆုံးပြီးသော အမျိုးသမီးများတွင် ပိုမိုတွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် ဆီးချို၊ သွေးတိုး၊ သွေးတွင်းအဆီဓာတ်များခြင်း၊ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း သို့မဟုတ် မျိုးရိုးလိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော နာတာရှည်ရောဂါများနှင့် အန္တရာယ်ရှိသော အပြုအမူများ၏ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာ ဖြစ်နိုင်သည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း၏ ရောဂါလက္ခဏာများ

နှလုံးသည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်တွင် အရေးအကြီးဆုံးနှင့် အသန်မာဆုံး အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မသိမသာ မူမမှန်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ပါက ထင်ရှားသော လက္ခဏာများ မရှိဘဲ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှသာ မသက်မသာ ဖြစ်တတ်သည်။ အများအားဖြင့် လက္ခဏာများသည် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လာသော်လည်း အောက်ပါလက္ခဏာများကို လေ့လာစောင့်ကြည့်နိုင်ပါသည်-

၁။ မောပန်းလွယ်ခြင်း၊ အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်း

     လူနာများသည် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုများကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ မလုပ်ဆောင်နိုင်ဘဲ အနည်းငယ် အားစိုက်ရုံဖြင့် မောပန်းပြီး အသက်ရှူခက်ခဲလာလေ့ရှိသည်။ ဆရာဝန်များ နားထောင်စက်ဖြင့် စစ်ဆေးစဉ် နှလုံးအတွင်း သွေးနောက်ပြန်စီးဆင်းမှုကြောင့် ထွက်ပေါ်လာသော "နှလုံးအသံမူမမှန်ခြင်း" (Heart Murmur) ကို လွယ်ကူစွာ ကြားနိုင်ပါသည်။

၂။ ခြေထောက်နှင့် ခြေဖဝါးများ ဖောရောင်ခြင်း

     ခြေဖဝါးနှင့် ခြေကျင်းဝတ် ဖောရောင်ခြင်းသည် အများအားဖြင့် ညာဘက်နှလုံးဘားဗို့ မူမမှန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားပြီး အောက်ပိုင်းမှ သွေးများသည် ညာဘက်နှလုံးခန်းသို့ အဆင်ပြေစွာ မပြန်နိုင်ဘဲ သွေးပါသော သလိပ် ချောင်းဆိုးခြင်းကိုပင် ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သော လူနာများသည် အဆုတ်ရေဝင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး အပြားလိုက် လဲလျောင်း မနားယူနိုင်သည်အထိ ဖြစ်နိုင်သည်။

၃။ ခေါင်းမူးခြင်း၊ မျက်စိပြာခြင်း၊ သတိလစ်မေ့မြောခြင်း

     သွေးလှည့်ပတ်မှုစနစ်နှင့် နှလုံး၏ သွေးညှစ်ထုတ်ပေးသည့် လုပ်ဆောင်ချက်များ ကမောက်ကမဖြစ်ပြီး မျက်စိပြာခြင်း သို့မဟုတ် ရုတ်တရက် သတိလစ်မေ့မြောခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

၄။ ရင်တုန်ခြင်း၊ ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်း

     ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်းသည် နာရီပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် ရက်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပြီး ကိုယ်ဟန်အနေအထား ပြောင်းလဲခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ပြင်းပြင်းရှူခြင်းတို့ပြုလုပ်ပါက ပိုမိုထင်ရှားလာသည်။ ပုံမှန်မဟုတ်သော အခြေအနေများ တွေ့ရှိပါက နှလုံးရောဂါ သို့မဟုတ် နှလုံးဘားဗို့ရောဂါ စမ်းသပ်စစ်ဆေးရန် ဆေးရုံသို့ ချက်ချင်း သွားရောက်သင့်သည်။

စားသောက်ဆိုင်ရာ ရှောင်ရန်များနှင့် ရှောင်ကြဉ်ရမည့် အစားအစာများ

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းရောဂါရှိသူများ အလေးအနက် ရှောင်ကြဉ်ရမည့် အစားအစာများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-

• ကြက်ဥအနှစ်၊ အသဲအမြစ်နှင့် ပင်လယ်စာကဲ့သို့သော ကိုလက်စထရော မြင့်မားသော အစားအစာများ။
• မုန့်ချိုများနှင့် ရေခဲမုန့်/ရည်များကဲ့သို့ သကြားဓာတ် မြင့်မားသော အစားအစာများ။
• ကြော်လှော်ထားသော အစားအစာများကဲ့သို့ ဆီအမြောက်အမြားသုံး၍ ပြုလုပ်ထားသော အစားအစာများ။
• စပ်စပ်ကဲကဲ အစားအစာများနှင့် အချဉ်တည်ထားသော/အချဉ်စိမ်ထားသော အစားအစာများ။
• လက်ဖက်ရည်၊ ကော်ဖီ၊ အခိုးအငွေ့ပါသော အအေးများနှင့် အရက်ပါဝင်သော သောက်စရာများ။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းကို အဆင့်မည်မျှ ခွဲခြားထားပါသနည်း။

     နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း၏ ရောဂါဖြစ်စဉ်ကို အစောပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်ဆုံးပိုင်းဟူ၍ အဆင့် ၃ ဆင့် ပဏာမ ခွဲခြားထားသည်။ နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းသည် အကြောက်စရာကောင်းသော တိတ်ဆိတ်သည့် လူသတ်သမားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရောဂါအစောပိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လက္ခဏာများ မပြဘဲ လူပျိုဖော်/အပျိုဖော်ဝင်ချိန် ရောက်မှသာ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ထွက်လာလေ့ရှိသော်လည်း ထိုအချိန်တွင် အလွန်ပြင်းထန်ခြင်း မရှိသေးပေ။ ပြင်းထန်သော လက္ခဏာများသည် အများအားဖြင့် အသက် ၄၀ မှ ၅၀ ဝန်းကျင် ရောက်မှသာ အပြည့်အဝ ပေါ်ထွက်လာပြီး လူနာအား အနည်းငယ် လှုပ်ရှားရုံဖြင့် အလွန်အမင်း မောပန်းနွမ်းနယ်စေသည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းရောဂါကို ကုသခြင်း

     နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းရောဂါ ရှိကြောင်း အတည်ပြုပါက ဆရာဝန်သည် ရောဂါပြင်းထန်မှုအပေါ် မူတည်၍ ကုသမှုအစီအစဉ် ရေးဆွဲမည်ဖြစ်သည်။ ဘားဗို့ ပြင်းထန်စွာ နောက်ပြန်စီးဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် ဘားဗို့ အဖွင့်အပိတ်ကို ထိန်းချုပ်သော ကြွက်သားများ လျော့ရဲခြင်း၊ ဖောင်းထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ထူထဲလာခြင်းတို့ကို တွေ့ရှိပါက ဆရာဝန်သည် ခွဲစိတ်ကုသမှုကို ပြုလုပ်မည်ဖြစ်ပြီး ခွဲစိတ်မှုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါ ၂ မျိုး ခွဲခြားထားပါသည်-

၁။ နှလုံးဘားဗို့ ပြုပြင်ခြင်း ခွဲစိတ်မှု (Heart Valve Repair)

     ဤကုသမှုနည်းလမ်းသည် ပျက်စီးနေသော၊ စုတ်ပြဲနေသော သို့မဟုတ် မလုံသော ဘားဗို့နေရာများကို ပြုပြင်ရန် ရည်ရွယ်ပြီး ငြိတွယ်နေသော ကယ်လ်စီယမ်များကို ခွာထုတ်ခြင်း၊ လူနာ၏ ကိုယ်ပိုင် နှလုံးတစ်ရှူးများကို အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းဖြင့် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပုံမှန်နီးပါးအထိ ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ ငြင်းပယ်သည့် တုံ့ပြန်မှုများ မဖြစ်စေသော်လည်း သတ်မှတ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီသော လူနာအချို့အတွက်သာ သင့်တော်ပါသည်။

၂။ နှလုံးဘားဗို့ အစားထိုးခြင်း ခွဲစိတ်မှု (Heart Valve Replacement)

     နှလုံးဘားဗို့ အလွန်အမင်း ယိုယွင်းခြင်း၊ စုတ်ပြဲခြင်း သို့မဟုတ် ကျောက်ထုံးခြင်း ပြင်းထန်သော လူနာများအတွက် ဤကုသမှုကို ပထမဦးစားပေးအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဆရာဝန်သည် စံချိန်စံညွှန်းအတိုင်း ရင်ဘတ်အလယ်မှ ခွဲကြောင်းပေး၍ ပျက်စီးနေသော နှလုံးဘားဗို့ကို ဖယ်ရှားကာ အတုပြုလုပ်ထားသော နှလုံးဘားဗို့ကို အစားထိုး တပ်ဆင်ပေးမည် ဖြစ်သည်။

အတုပြုလုပ်ထားသော နှလုံးဘားဗို့များကို နွား သို့မဟုတ် ဝက် နှလုံးတစ်ရှူးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ ဘားဗို့များ (Biological Valves သို့မဟုတ် Tissue Valves) ဟု ခွဲခြားထားပြီး သက်တမ်းမှာ ၁၅ နှစ်ထက် မပိုပါ။ အခြားတစ်မျိုးမှာ သတ္တုစပ် (တိုက်တေနီယမ် သို့မဟုတ် ကိုဘော့-ခရိုမီယမ်) ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော စက်မှုဆိုင်ရာ ဘားဗို့များ (Mechanical Valves) ဖြစ်ပြီး သက်တမ်းတစ်လျှောက် ခိုင်ခံ့မှု ရှိသည်။ သို့သော် စက်မှုဘားဗို့ တပ်ဆင်ထားသော လူနာများသည် သွေးခဲခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် သွေးကျဲဆေးကို တစ်သက်လုံး သောက်သုံးရမည် ဖြစ်သည်။

နှလုံးဘားဗို့ ခွဲစိတ်မှုသည် အန္တရာယ်ရှိပါသလား။

     ယနေ့ခေတ် ဆေးပညာ နည်းပညာများ တိုးတက်လာမှုကြောင့် ရင်ဘတ်ဖွင့်စရာ မလိုဘဲ ပိုက်ပျော့သွင်း၍ ပင်မသွေးကြောမကြီး ဘားဗို့ အစားထိုးခြင်း TAVI နည်းပညာ (Transcatheter Aortic Valve Implantation) ကို တီထွင်နိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ခွဲစိတ်မှုသည် တိကျပြီး ဘေးကင်းကာ ထိရောက်မှုမှာ ရင်ဘတ်ဖွင့် ခွဲစိတ်မှုနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်ပြီး ခွဲစိတ်ပြီးနောက် ပြန်လည်ကောင်းမွန်ချိန်ကို အတိုဆုံး ထိန်းချုပ်ပေးနိုင်ကာ ရိုးရာ ခွဲစိတ်မှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အန္တရာယ်နှင့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများကို အလွန်အမင်း လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် လမ်းညွှန်ချက်များ

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်းသည် အများအားဖြင့် ရှောင်လွှဲ၍မရသော အချက်များ (ဥပမာ- မျိုးရိုးဗီဇ သို့မဟုတ် မွေးရာပါ ချို့ယွင်းချက်) ကြောင့် ဖြစ်ပွားသဖြင့် ကာကွယ်ရန် ခက်ခဲသည်။ မွေးရာပါ မဟုတ်သူများအတွက် အောက်ပါ လမ်းညွှန်ချက်များကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျှော့ချနိုင်သည်-

• အာဟာရ မျှတစွာ စားသုံးပါ၊ သကြား၊ အဆီနှင့် ဆိုဒီယမ် (အငန်) မြင့်မားသော အစားအစာများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• ကိုယ်အလေးချိန်ကို ထိန်းသိမ်းပါ၊ မှန်မှန် လေ့ကျင့်ခန်း လုပ်ပါ (တစ်ပတ်လျှင် အနည်းဆုံး ၃ ကြိမ်)။
• ဆေးလိပ်ဖြတ်ပါ၊ အရက်သောက်သုံးမှုကို ကန့်သတ်ပါ။
• နှစ်စဉ် ပုံမှန် ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ပါ။
• အထူးသဖြင့် ဆီးချို၊ သွေးတိုး သို့မဟုတ် ကိုလက်စထရော မြင့်မားသော လူနာများသည် အခြားရောဂါများနှင့် သက်ဆိုင်သော အန္တရာယ်အချက်များကို ထိန်းချုပ်ပါ။

လူနာများအတွက် ကိုယ်တိုင်ดูแลပြုစုခြင်း လမ်းညွှန်ချက်

နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း ရှိကြောင်း စစ်ဆေးတွေ့ရှိပါက လက္ခဏာ သာမန်မျှသာရှိပြီး ပုံမှန်အတိုင်း နေထိုင်နိုင်သော လူနာများပင်လျှင် အောက်ပါ သတိပြုရန်အချက်များကို အလေးအနက် လိုက်နာရမည်-

• အရက်ပါဝင်သော သောက်စရာ အမျိုးအစားအားလုံးနှင့် ကဖိန်းဓာတ် မြင့်မားသော သောက်စရာများကို လုံးဝ ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• ပြင်းထန်သော လေ့ကျင့်ခန်းများကို ရှောင်ပါ၊ အင်အားအမြောက်အမြား သုံးရသော လှုပ်ရှားမှုများ သို့မဟုတ် အလွန်ပူပြင်းသော ရာသီဥတုတွင် ပြင်ပလှုပ်ရှားမှုများကို မပြုလုပ်ပါနှင့်။
• စပ်စပ်ကဲကဲ အစားအစာများကို ရှောင်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလွန်ငန်သော၊ အလွန်ချိုသော သို့မဟုတ် အလွန်အဆီများသော အစားအစာများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• သွားနှင့်ခံတွင်း ကုသမှု သို့မဟုတ် မည်သည့် ခွဲစိတ်မှုမဆို မပြုလုပ်မီ မိမိတွင် နှလုံးဘားဗို့မလုံခြင်း ရှိကြောင်း ဆရာဝန်အား ကြိုတင် အသိပေးပါ (ဗက်တီးရီးယားကြောင့်ဖြစ်သော နှလုံးအမြှေးရောင်ခြင်း ကူးစက်မှုကို ကာကွယ်ရန်)။
• ဆရာဝန်၏ ညွှန်ကြားချက်များကို တိကျစွာ လိုက်နာပြီး မိမိ၏ ကျန်းမာရေး အခြေအနေကို အမြဲတမ်း စောင့်ကြည့် မှတ်တမ်းတင်ပါ။