ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် အကြောင်းရင်းများ

     ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါ (Dementia) သည် ဦးနှောက်ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်းကြောင့် မှတ်ဉာဏ်၊ အတွေးအခေါ်နှင့် နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝ စွမ်းဆောင်ရည်များကို ထိခိုက်စေသည့် လက္ခဏာစုဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရောဂါအကြောင်းအရင်းကို ရှာဖွေရန်နှင့် လူနာအတွက် သင့်တော်သော ကုသမှုအစီအစဉ် ရေးဆွဲနိုင်ရန် ဘက်စုံစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။

1. ရှေးဦး စစ်ဆေးခြင်း

1.1. ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါ ဆန်းစစ်ခြင်း

     ဆရာဝန်သည် လူနာနှင့် အနီးကပ်ပြုစုသူများထံမှ နေ့စဉ်ကိစ္စများ မေ့လျော့ခြင်း၊ လမ်းမှားခြင်း၊ အမူအကျင့်နှင့် စိတ်ခံစားချက် ပြောင်းလဲခြင်း စသည့် ရောဂါရာဇဝင်များကို စတင်မေးမြန်းပါမည်။ ထို့နောက် MMSE (Mini-Mental State Examination) သို့မဟုတ် MoCA (Montreal Cognitive Assessment) စသည့် စစ်ဆေးမှု ပုံစံများကို အသုံးပြု၍ ဆန်းစစ်ပါမည်။

အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုများသည် စကားလုံးများ မှတ်မိခြင်း၊ လက်ရှိရက်စွဲ ပြောဆိုနိုင်ခြင်း၊ ပုံဆွဲခြင်းနှင့် တွက်ချက်ခြင်း စသည့် မေးခွန်းများမှတစ်ဆင့် မှတ်ဉာဏ်၊ သုံးသပ်တွေးခေါ်မှုနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်စွမ်းတို့ကို ဆရာဝန်မှ ဆန်းစစ်ပေးနိုင်ပါသည်။

MoCA (Montreal Cognitive Assessment) စစ်ဆေးမှု ပုံစံနမူနာ 

1.2.  စိတ်ကျရောဂါ အခြေအနေ စစ်ဆေးခြင်း

     စိတ်ကျရောဂါသည် အာရုံစူးစိုက်မှုမရခြင်း သို့မဟုတ် မှတ်ဉာဏ်လျော့နည်းခြင်း စသည့် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါနှင့် ဆင်တူသော လက္ခဏာများ ပြသလေ့ရှိသောကြောင့် ဆရာဝန်သည် စိတ်ကျရောဂါ ရှိမရှိကိုပါ တွဲဖက်ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။

• PHQ-9 (Patient Health Questionnaire) မေးခွန်း ၉ ခုပါဝင်သော စစ်ဆေးမှုဖြင့် စိတ်ကျရောဂါ အစောပိုင်းအဆင့်ကို တိုင်းတာပေးပါသည်။
• GDS (Geriatric Depression Scale) သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် စိတ်ကျရောဂါအခြေအနေကို တိုင်းတာသည့် စစ်ဆေးမှုဖြစ်ပြီး မေးခွန်းစုစုပေါင်း ၃၀ အသုံးပြုထားပါသည်။

ပိုမိုဖတ်ရှုရန်: ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါ ဖြစ်ပွားကြောင်း ပြသသည့် သတိပြုဖွယ် လက္ခဏာ ၅ ချက်

1.3.  ခန္ဓာကိုယ် စစ်ဆေးခြင်း

     လူနာ၏ အာရုံကြောစနစ်များ ဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်ဟန်ချက်ထိန်းနိုင်မှု၊ လမ်းလျှောက်မှု၊ အမြင်အာရုံနှင့် ကြွက်သားစွမ်းဆောင်ရည်များကို စစ်ဆေးပေးပါမည်။ ထို့အပြင် ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်း၊ ကူးစက်ရောဂါပိုးဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် အာဟာရချို့တဲ့ခြင်း စသည့် အဓိကအကြောင်းအရင်းများကို အသေးစိတ် တွဲဖက်စစ်ဆေးသွားပါမည်။

ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါကို ရှေးဦးဆန်းစစ်ခြင်းသည် အကြောင်းအရင်းကို ရှာဖွေပြီး သင့်တော်သော ကုသမှုအစီအစဉ် ရေးဆွဲနိုင်ရန်အတွက် စစ်ဆေးခြင်း၊ ရောဂါရာဇဝင်မေးမြန်းခြင်း၊ စိတ်ကျရောဂါအခြေအနေ စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အသေးစိတ် စစ်ဆေးခြင်းများကို အဓိကထား ဆောင်ရွက်ပါသည်။

2. ဓာတ်ခွဲခန်း စစ်ဆေးမှုများ

2.1  သွေးစစ်ဆေးခြင်း 

     သွေးစစ်ဆေးခြင်းဖြင့် ဗီတာမင် B12 ချို့တဲ့ခြင်း သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း စသည့် ကုသနိုင်သော အခြေအနေများကို ရှာဖွေနိုင်ပြီး အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါနှင့် ဆက်စပ်နေသော မျိုးဗီဇစစ်ဆေးခြင်း ကဲ့သို့ အထူးစစ်ဆေးမှုများကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။ လက်ရှိတွင် ခါးဆူးဆစ်အရည်အတွင်းရှိ Beta-amyloid (Aβ42) ပရိုတင်းနှင့် သွေးအတွင်းရှိ P-Tau (Phospho-tau) ပရိုတင်း (အထူးသဖြင့် P-Tau 217 နှင့် P-Tau 181) အဆင့်ကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါကို အခြားဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါများနှင့် ခွဲခြားသိရှိနိုင်သည့် ခေတ်မီနည်းပညာများ ရှိနေပြီဖြစ်ပါသည်။

Aβ1-42 : Aβ40 အချိုး လျော့နည်းသွားခြင်းသည် ဦးနှောက်အတွင်း ပရိုတင်းဓာတ်များ စုပုံလာခြင်းကို ညွှန်ပြနေပါသည်။

3.  အာရုံကြောစနစ် ပုံရိပ်ဖော် စစ်ဆေးခြင်း (Neuroimaging)

3.1.  သံလိုက်ဓါတ်မှန် ရိုက်ကူးခြင်း (MRI) 

     ဆရာဝန်သည် ဟစ်โปးကမ်းပါးစ် (Hippocampus) သို့မဟုတ် နားထင်ကြောအစိတ်အပိုင်း (Temporal Lobe) ဦးနှောက်ရှုံ့သွားခြင်းကို စစ်ဆေးရန် MRI စက်ကို အသုံးပြုပါမည်။ ထို့အပြင် ဦးနှောက်သွေးကြောရောဂါ၊ အကျိတ် သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ဒဏ်ရာရခြင်း စသည့် အခြားအကြောင်းအရင်းများကိုလည်း ခွဲခြားစစ်ဆေးပေးနိုင်ပါသည်။

3.2.  ဓာတ်ရောင်ခြည်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးခြင်း (PET Scan)

     ဆရာဝန်သည် အမှတ်အသားဓာတ်ပစ္စည်းများ အသုံးပြု၍ ဦးနှောက်အတွင်း Beta-amyloid စုပုံမှုကို စစ်ဆေးရန် PET Scan ကို အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းလမ်းသည် အစောပိုင်းအဆင့် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါ လက္ခဏာရှိသူများအတွက် သင့်တော်ပြီး ရောဂါအမျိုးအစားများကိုလည်း ထိရောက်စွာ ခွဲခြားပေးနိုင်ပါသည်။

3.3.  SPECT Scan 

     SPECT Scan (Single Photon Emission Computed Tomography) သည် သက်ဆိုင်ရာ ဦးနှောက်ဧရိယာ၏ ပုံမှန်မဟုတ်သော အခြေအနေများကို သိရှိနိုင်ရန် ဦးနှောက်အတွင်း သွေးလှည့်ပတ်မှုကို စစ်ဆေးသည့် နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။

စစ်ဆေးမှုမပြုမီ လိုက်နာရန် အချက်များ

• ကစီဓာတ်နှင့် သကြားဓာတ်များသော အစားအစာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။
• ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း၊ အယ်လ်ကိုဟောနှင့် ကော်ဖီကဲ့သို့သော ကဖိန်းဓာတ်ပါဝင်သော သောက်စရာများကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။
• ကြွက်သားပြင်းထန်စွာ အသုံးပြုရသော လေ့ကျင့်ခန်းများ ပြုလုပ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။
• လူနာတွင် အခံရောဂါရှိပါက သို့မဟုတ် ပုံမှန်သောက်သုံးနေသော ဆေးဝါးများရှိပါက ဆရာဝန်နှင့် သူနာပြုများအား ကြိုတင်အသိပေးရပါမည်။

4.  လိုအပ်ပါက အပိုဆောင်း စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း

• မျိုးဗီဇ စစ်ဆေးခြင်း (Genetic Testing) အသက်ငယ်ရွယ်စဉ် လက္ခဏာပြသူများ သို့မဟုတ် မိသားစု ရောဂါရာဇဝင်ရှိသူများတွင် PSEN1, PSEN2 သို့မဟုတ် APP ဂျင်းန်များ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးပါသည်။
• APOE ε4 ဂျင်းန် စစ်ဆေးခြင်း ဤဂျင်းန်ရှိခြင်းသည် အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို မြင့်မားစေသည့် အကြောင်းအရင်းတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

လူကြီးမင်းနှင့် ချစ်ခင်ရသူများကို ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောစနစ် စင်တာမှ ပြုစုစောင့်ရှောက်ပါရစေ

     ရာမကမ်းဟဲင်း ဆေးရုံ၏ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောစနစ် စင်တာ သည် ခေတ်မီဆေးပညာ နည်းပညာများနှင့် အထူးကု ဆရာဝန်ကြီးများ၏ စောင့်ရှောက်မှုဖြင့် လူနာများ ရောဂါဝေဒနာ ခက်ခဲမှုများကို ကျော်ဖြတ်ပြီး ပျော်ရွှင်စွာ ပြန်လည်နေထိုင်နိုင်ရေးအတွက် ကူညီပေးရန် အပြည့်အဝ သန္နိဋ္ဌာန်ချထားပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ထံတွင် ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး နွေးထွေးမှုနှင့် ဘေးကင်းမှုကို ခံစားရစေမည် ဖြစ်ပါသည်။

ပိုမိုဖတ်ရှုရန်: ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုရောဂါမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် နှောင့်နှေးစေရန် ကူညီပေးသည့် နည်းလမ်း ၇ ချက်