ဦးနှောက်ယိုယွင်းရောဂါ အဆင့်များနှင့် ရောဂါရှာဖွေမှု

     ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု (Dementia) သည် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှုတစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်းမဟုတ်ဘဲ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ နေထိုင်မှုပုံစံပေါ်တွင်လည်း မူတည်ပါသည်။ ရောဂါ၏အဆင့်များကို နားလည်ပြီး လက္ခဏာများမပြမီ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုခံယူခြင်းက ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ပြင်ဆင်နိုင်ရန်နှင့် ကာကွယ်နိုင်ရန် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။

ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု (Dementia) ၏ အဆင့် ၆ ဆင့်

     National Institute on Aging – Alzheimer’s Association (NIA-AA) မှ အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါ (AD) ၏ အဆင့် ၆ ဆင့်ကို သတ်မှတ်ထားပြီး အသိဉာဏ်စွမ်းရည်နှင့် နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားပါသည်-

1) ရောဂါလက္ခဏာ မပြသေးသော အဆင့် (Preclinical Stage)

• အဆင့် ၁ အသိဉာဏ် သို့မဟုတ် မှတ်ဉာဏ်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ သိသာစွာ မပြသေးသော်လည်း ဦးနှောက်အတွင်း ပုံမှန်မဟုတ်မှုများ စတင်နေပြီဖြစ်သည်။
• အဆင့် ၂ TCD ဤအဆင့်ကို 'Transitional Cognitive Decline' ဟုခေါ်ပြီး အနည်းငယ် မေ့လျော့ခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း နေ့စဉ်လူနေမှုကို ထိခိုက်မှုမရှိပါ။
• အဆင့် ၃ MCI ဤအဆင့်တွင် လတ်တလောဖြစ်ရပ်များကို မှတ်မိရန်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရန် သို့မဟုတ် ရှုပ်ထွေးသော အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်ရန် ခက်ခဲနိုင်သည်။ သို့သော် မိမိဘာသာ လွတ်လပ်စွာ နေထိုင်နိုင်ဆဲဖြစ်ပြီး အချို့သော ကိစ္စများတွင်သာ အကူအညီ လိုအပ်နိုင်သည်။

2) ရောဂါလက္ခဏာ ပြသသော အဆင့် (Symptomatic Stage)

• အဆင့် ၄ အနည်းငယ် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်ခြင်း (Mild Dementia) အသိဉာဏ်နှင့် မှတ်ဉာဏ်စွမ်းရည်များ သိသိသာသာ လျော့နည်းလာသည်။ အရေးကြီးသော ဘဝဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် လူများ၏ အမည်များကို မေ့လျော့နိုင်ပြီး စိတ်ခံစားချက် အပြောင်းအလဲရှိခြင်း သို့မဟုတ် ပစ္စည်းများကို မကြာခဏ ပျောက်ရှခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
• အဆင့် ၅ အသင့်အတင့် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်ခြင်း (Moderate Dementia) အသိဉာဏ်၊ မှတ်ဉာဏ်နှင့် စိတ်ခံစားမှု ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များ သိသိသာသာ လျော့ကျလာပြီး နေ့စဉ်လူနေမှုကို ထိခိုက်စေသည်။ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းနှင့် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း လက္ခဏာများ ပါဝင်နိုင်ပြီး ပိုမိုနီးကပ်သော စောင့်ရှောက်မှု လိုအပ်သည်။
• အဆင့် ၆ ပြင်းထန်စွာ ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်ခြင်း (Severe Dementia) ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်များ ဆိုးရွားစွာ ယိုယွင်းလာပြီး အခြေခံ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း ပျောက်ကွယ်သွားသည်။ သူတစ်ပါးအပေါ် လုံးဝ အမှီပြု၍ နေထိုင်ရတော့သည်။

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်- ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု၏ သတိပေးလက္ခဏာ ၅ ချက် — မကြာခဏ မေ့လျော့ခြင်းနှင့် မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးခြင်း

ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်း၏ တိုးတက်ပြောင်းလဲမှု

     နည်းပညာ တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုဆိုင်ရာ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ နားလည်မှုများသည်လည်း တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ရောဂါရှာဖွေရေး နည်းလမ်းများကို အစောပိုင်း ကာလ၊ အလယ်အလတ် ကာလနှင့် လက်ရှိ ကာလဟူ၍ ကာလသုံးခု ခွဲခြားထားပါသည်-

1) အစောပိုင်း ရောဂါရှာဖွေခြင်း (1984 – 1999)

     NINCDS-ADRDA စံနှုန်းများသည် အယ်လ်ဇိုင်းမား အမျိုးအစား ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှုကို စစ်ဆေးရန် ပထမဆုံး အသုံးပြုခဲ့သည့် စံနှုန်းများဖြစ်ပြီး လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း၊ ရောဂါရာဇဝင်၊ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စေ့စေ့စပ်စပ် လေ့လာခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ် စစ်ဆေးခြင်းတို့အပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ သို့သော် နည်းပညာ ကန့်သတ်ချက်များကြောင့် သွေးထဲတွင် Biomarker များကို စစ်ဆေးရန် မဖြစ်နိုင်သေးပါ။ ရောဂါရှာဖွေခြင်းကို လူနာသည် ရောဂါလက္ခဏာ ပြသခြင်း သို့မဟုတ် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေရှိခြင်း ပေါ်မူတည်၍ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားခဲ့သည်။

ဤကာလအတွင်း ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများသည် လူနာအများစုတွင် "Amnestic Syndrome" ဟုခေါ်သော ရေတိုမှတ်ဉာဏ် ဆုံးရှုံးမှုကိုလည်း ကြုံတွေ့ရကြောင်း သတိပြုမိကြသည်။

2) အလယ်အလတ် ရောဂါရှာဖွေခြင်း (2004 – 2014)

     နည်းပညာ တိုးတက်မှုများကြောင့် CSF Aβ42၊ Phosphorylated Tau Protein (P-Tau) နှင့် ဦးနှောက်တစ်ရှူးအတွင်းရှိ Beta-Amyloid ကဲ့သို့သော Biomarker များကို အသုံးပြု၍ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော ရောဂါရှာဖွေ စစ်ဆေးမှုများကို ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤ Biomarker များ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်းသည် ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်ကို ထိခိုက်စေနိုင်ပြီး မကြာသေးမီက စကားပြောဆိုမှုများကို မေ့လျော့ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသော မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုများ မဖြစ်မီ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည် — ယင်းကို စုပေါင်း၍ MCI (Mild Cognitive Impairment) ဟုခေါ်သည်။

'MCI' ကို နားလည်ခြင်း

     MCI ကို ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု မဖြစ်မီ အကူးအပြောင်း အဆင့်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ MCI မဖြစ်ပွားမီ ခန္ဓာကိုယ် ပုံမှန်မဟုတ်မှုများကို သတိပြုမိရန်နှင့် ဦးနှောက်သေးငယ်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ဦးနှောက်သွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများကဲ့သို့သော အခြားဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အကြောင်းရင်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အရေးကြီးပါသည်။

3) လက်ရှိ ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု ရောဂါရှာဖွေခြင်း

     အဆင့်မြင့် ရောဂါရှာဖွေရေး နည်းလမ်းများ ရရှိနိုင်လာသည်နှင့်အမျှ ATN Framework ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ရောဂါမဖြစ်မီ ဖြစ်စဉ်များကို ဖော်ထုတ်ပေးပြီး ပိုမိုတိကျသော ရောဂါရှာဖွေမှုများကို ရရှိစေပါသည်။ Biomarker များကို ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများနှင့် ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာများ မပြမီ အစောပိုင်းအဆင့်တွင်ပင် ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိနိုင်စေပါသည်။

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်- ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများအား ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် စစ်ဆေးတွေ့ရှိခြင်း

အဆင့်တစ်ခုစီ၏ ကုသမှု

ဦးနှောက်ဖောက်ပြန်မှု လက္ခဏာများကို သက်သာစေရန် ဆေးဝါးပေးခြင်း၊ နေထိုင်မှုပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် မိသားစုထံမှ စိတ်ဓာတ်ရေးရာ ပံ့ပိုးပေးခြင်း အပါအဝင် ဘက်ပေါင်းစုံပါဝင်သော ကုသမှု နည်းလမ်း လိုအပ်ပါသည်။ ဆရာဝန်များသည် လူနာ၏ အဆင့်နှင့် အခြေအနေအပေါ် မူတည်၍ ကုသမှု အစီအစဉ်များကို ရေးဆွဲကြသည်။

• အစောပိုင်းအဆင့် MCI နေထိုင်မှုပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း၊ အသိဉာဏ်ဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်မှုများနှင့် ရောဂါလက္ခဏာ တိုးတက်မှုကို နှေးကွေးစေမည့် ဆေးဝါးများကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ပါသည်။
• အလယ်အလတ်အဆင့် Cholinesterase Inhibitors အသုံးပြုခြင်းနှင့် အမူအကျင့်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုများကို ပြုလုပ်ပါသည်။
• ပြင်းထန်သည့်အဆင့် သက်သာစေသော စောင့်ရှောက်မှု ပေးခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှား ဂယက်ရိုက်မှုများကို ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းပေးခြင်းတို့ ပြုလုပ်ပါသည်။