ရေဘေးနှင့် လပ်ပတိုစပိုင်ရိုး အန္တရာယ်

     ကြွက်သေးရောဂါ (Leptospirosis) ဆိုသည်မှာ Leptospira (သို့မဟုတ် pathogenic Leptospires) အမည်ရှိ ခရုပတ်ပုံသဏ္ဌာန် ဗက်တီးရီးယား ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ကူးစက်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ တိရစ္ဆာန်မှ လူသို့ ကူးစက်တတ်သော ရောဂါဖြစ်ပြီး အဆိုပါ ဗက်တီးရီးယားသည် ကြွက်၊ ဝက်၊ နွား၊ ကျွဲ နှင့် ခွေး စသည့် ရောဂါသယ်ဆောင်ပေးသော တိရစ္ဆာန်များ၏ ကျောက်ကပ်တွင် ခိုအောင်းနေထိုင်ကြသည်။

‘ကြွက်သေးရောဂါ’ ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းအကြောင်းရင်း

     ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်အများစုသည် ဖျားနာသည့်လက္ခဏာ မပြတတ်ကြသော်လည်း ကျင်ကြီးကျင်ငယ်စွန့်သည့်အခါ ဆီးနှင့်အတူ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ရောဂါပိုးများကို စွန့်ထုတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မြေဆီလွှာ၊ ညံ့၊ ရေအိုင်၊ မြောင်း၊ မြစ်၊ ချောင်း နှင့် ရေတံခွန်များတွင် ပိုးမွှားများ စွန့်ပစ်ညစ်ညမ်းသွားကြသည်။ အဆိုပါ ဗက်တီးရီးယားသည် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ရေချိုနှင့် စိုစွတ်သော မြေဆီလွှာတွင် လပေါင်းများစွာ အသက်ရှင်နေနိုင်ကြသည်။ "ကြွက်သေးရောဂါ" ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ စတင်တွေ့ရှိစဉ်က ကြွက်များ၏ ဆီးထဲတွင် ပိုးကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့၍ ဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အခြားနို့တိုက်သတ္တဝါများလည်း ရောဂါသယ်ဆောင်ပေးနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။

ရောဂါကူးစက်နိုင်သည့် လမ်းကြောင်းများ

ကြွက်သေးရောဂါ လူသို့ ကူးစက်ခြင်းသည် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါလမ်းကြောင်းများမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

• တိုက်ရိုက် ထိတွေ့ခြင်း - ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်များနှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်းမှ ဖြစ်ပွားသည် (ဥပမာ - မွေးမြူရေးခြံလုပ်သားများ၊ တိရစ္ဆာန်ဆရာဝန်များ သို့မဟုတ် ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်များကို ကိုင်တွယ်ရသူများ)။
• အရေပြားနှင့် ချွဲမြှေးများမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်ခြင်း - တိရစ္ဆာန်ဆီး စွန်းထင်းနေသော မြေဆီလွှာ၊ ရုန်း၊ သို့မဟုတ် ရေဝပ်ဒေသ စသည့် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သွယ်ဝိုက်ထိတွေ့ခြင်းမှ ဖြစ်ပွားသည်။ ဗက်တီးရီးယားသည် အောက်ပါနေရာများမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်သည် -
• ဒဏ်ရာ၊ ပြန်းပဲရာ သို့မဟုတ် ပွန်းရာရှိသော အရေပြား
• မျက်စိ၊ ပါးစပ် နှင့် နှာခေါင်းဝန်းကျင်ရှိ နူးညံ့သော ချွဲမြှေးလွှာများ

စားသောက်မိခြင်းမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ခြင်း

     ရေကူးစဉ် သို့မဟုတ် ရေငုပ်စဉ် ရောဂါပိုးပါသော ရေများ ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်ဆီး စွန်းထင်းနေသော ရေနှင့် အစားအသောက်များကို သောက်သုံးစားသောက်မိခြင်းမှ ဖြစ်ပွားသည်။

(မှတ်ချက် - ကြွက်သေးရောဂါသည် လူတစ်ဦးမှ အခြားတစ်ဦးသို့ တိုက်ရိုက်ကူးစက်ခြင်း မရှိပါ)

ကြွက်သေးရောဂါ၏ ရောဂါလက္ခဏာများ

ရောဂါပိုး ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက် လူနာအများစုတွင် လက္ခဏာ မပြတတ်ပါ။ သို့သော် လက္ခဏာပြသူများတွင် ရောဂါအခြေအနေကို အဓိက အဆင့် ၂ ဆင့် ခွဲခြားထားပါသည် -

1. ပထမအဆင့် (ရုတ်တရက်ပြင်းထန်သော အဆင့်)

ရောဂါပိုး တိုက်ရိုက်ကူးစက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပွားပြီး ရောဂါပိုးဝင်ရောက်ပြီး 1 ပတ်ခန့်အကြာတွင် လက္ခဏာပြတတ်သည်။ အဓိက သတိပြုရမည့် လက္ခဏာများမှာ -

• ရုတ်တရက် အဖျားကြီးခြင်း၊ ချမ်းတုန်ခြင်း နှင့် ခေါင်းကိုက်ခြင်း
• ကြွက်သားများ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်ခြင်း (အထူးသဖြင့် ခြေသလုံး သို့မဟုတ် ကျောပြင်)
• မျက်လုံးနီရဲခြင်း သို့မဟုတ် မျက်လုံးအဖြူလွှာအောက်တွင် သွေးစက်ကလေးများ ထွက်ခြင်း
• အခြားလက္ခဏာများ ဖြစ်သည့် ပျို့အန်ခြင်း၊ ခေါင်းရှုပ်ထွေးခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်း

ဤအဆင့်ရှိ လက္ခဏာများသည် ၁ ပတ်ခန့် ကြာမြင့်တတ်ပြီး ထိုနောက် ကုသမှုမခံယူပါက ဒုတိယအဆင့်သို့ မရောက်ရှိမီ ၂-၃ ရက်ခန့် သက်သာသွားသကဲ့သို့ ခံစားရနိုင်ပါသည်။

2. ဒုတိယအဆင့် (နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများ အဆင့်)

ဤအဆင့်သည် နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများနှင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ ခုခံအားစနစ် တုံ့ပြန်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်။ ပထမအဆင့်ထက် တွေ့ရှိရနည်းသော်လည်း ပြင်းထန်မှုမြင့်မားသည် -

• အသည်းပျက်စီးခြင်း / အသည်းရောင်ခြင်း - အဝါရောင်သန်းခြင်း၊ အသားဝါခြင်း၊ မျက်လုံးဝါခြင်း
• ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်း / ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် လျော့နည်းခြင်း - ဆီးထွက်နည်းသွားခြင်း
• ပုံမှန်မဟုတ်သော သွေးယိုစိမ့်ခြင်း - ဥပမာ မျက်လုံးအဖြူလွှာအောက်တွင် သွေးယိုခြင်း သို့မဟုတ် အဆုတ်အတွင်း သွေးယိုခြင်း
• အခြားနောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများ - ဦးနှောက်မြှေးရောင်ခြင်း၊ နှလုံးကြွက်သားရောင်ခြင်း၊ အဆုတ်ရောင်ခြင်း၊ သွေးဖိအားကျဆင်းခြင်း နှင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်း ပျက်စီးခြင်း

ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် ကုသခြင်း

     ဆရာဝန်သည် လူနာ၏ လက္ခဏာများ (အဖျားကြီးခြင်း၊ ခြေသလုံးနာခြင်း၊ မျက်လုံးနီခြင်း) နှင့်အတူ ရေကြီးရေလျှံမှုတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ ညံ့နင်းခြင်း သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်မစင်/ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်များနှင့် ထိတွေ့ဖူးခြင်း စသည့် ထိတွေ့မှုရာဇဝင်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် သွေးနှင့် ဆီးစစ်ဆေးခြင်းဖြင့် အတည်ပြုပါမည်။

ကုသမှု

• ပဋိဇီဝဆေးများ အသုံးပြုခြင်း - ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ဗက်တီးရီးယားများကို သုတ်သင်ရန်
• လက္ခဏာအလိုက် သက်သာအောင် ကုသခြင်း - ဥပမာ အဖျားပျောက်ဆေး သောက်သုံးခြင်း၊ သွေးဖိအားကျဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် ရေဓာတ်ခမ်းခြောက်ခြင်းများတွင် သွေးကြောထဲသို့ ဆားရည်သွင်းခြင်း
• နောက်ဆက်တွဲရောဂါများကို စောင့်ရှောက်ကုသခြင်း - ဥပမာ ကျောက်ကပ်နှင့် အသည်း စနစ်များ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန် ပြုစုကုသပေးခြင်း

ရောဂါလက္ခဏာများ တွေ့ရှိပါက ဆေးရုံသို့ ချက်ချင်း သွားရောက်ပြသသင့်သည်။ အစောပိုင်းအဆင့်တွင် ကုသမှုခံယူခြင်းသည် ရောဂါပြင်းထန်လာမှုကို ကာကွယ်ပေးပြီး သေဆုံးနိုင်ခြေကို ထိရောက်စွာ လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

ကြွက်သေးရောဂါ ကာကွယ်ရေး လမ်းညွှန်ချက်များ

• ရေဝပ်နေရာများနှင့် ညံ့များကို ထိတွေ့ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ - ခြေဗလာဖြင့် ရေစိမ်ခြင်း၊ ရေထဲလမ်းလျှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ညံ့နင်းခြင်းများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ (အထူးသဖြင့် ဒဏ်ရာ သို့မဟုတ် ပွန်းရာရှိသူများ)။
• ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းများ ဝတ်ဆင်ပါ - မဖြစ်မနေ ရေထဲသွားရပါက သို့မဟုတ် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသော အလုပ်များလုပ်ရပါက (ဥပမာ - လယ်သမား၊ ခြံစိုက်သူ၊ ရေမြောင်းဖောက်သူများ) ဘာဘွတ်ဖိနပ်နှင့် ရာဘာလက်အိတ်များကို ဝတ်ဆင်ပါ၊ ဖိနပ်အတွင်းသို့ ရေမဝင်အောင် သတိပြုပါ။
• ခန္ဓာကိုယ်ကို ချက်ချင်း သန့်စင်ပါ - ရေစိမ်ပြီးနောက် သို့မဟုတ် ရေထဲသွားပြီးနောက် ချက်ချင်း ရေချိုး၊ ဆပ်ပြာတိုက်၍ သန့်စင်ပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို ခြောက်သွေ့အောင် သုတ်ပါ။
• ရောဂါသယ်ဆောင်သည့် တိရစ္ဆာန်များကို ထိတွေ့ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ - ရောဂါသယ်ဆောင်သူ တိရစ္ဆာန်များကို တိုက်ရိုက်ကိုင်တွယ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ၊ မဖြစ်မနေ ကိုင်ရပါက သန့်ရှင်းရေးပြုလုပ်၍ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းများ ဝတ်ဆင်ပါ။
• ရောဂါပိုး ခိုအောင်းရာနေရာများနှင့် တိရစ္ဆာန်များကို ရှင်းလင်းပါ - နေထိုင်ရာဝန်းကျင်ရှိ ကြွက်များကို နှိမ်နင်းပါ၊ အမှိုက်များကို သေချာစွာ စွန့်ပစ်ပါ သို့မှသာ ကြွက်များ ခိုအောင်းနေထိုင်နိုင်မည် မဟုတ်ပါ။
• ရောဂါပိုးရှိနိုင်သော သဘာဝရေပြင်များတွင် ရေကူးခြင်း ရှောင်ကြဉ်ပါ - ရောဂါပိုး စွန်းထင်းနေနိုင်သော မြစ်၊ ချောင်း သို့မဟုတ် ရေတံခွန်များတွင် ရေကူးခြင်း၊ ရေဆော့ခြင်းများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။

Q&A မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများနှင့် အဖြေများ

Q:  ကြွက်သေးရောဂါ၏ စတင်ဖြစ်ပွားချိန် လက္ခဏာများနှင့် ရောဂါပျိုးချိန် ဘယ်နှစ်ရက်ကြာသနည်း။

• ရောဂါပျိုးချိန် - ပုံမှန်အားဖြင့် ကြွက်သေးရောဂါ ပိုး၏ ရောဂါပျိုးချိန်မှာ 1-2 ပတ်ခန့် (သို့မဟုတ် အမြန်ဆုံး 2-3 ရက်) ဖြစ်ပြီး အချို့သူများတွင် ရောဂါပိုးဝင်ပြီးနောက် 3 ပတ် (21 ရက်) အထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။
• စတင်ဖြစ်ပွားချိန် လက္ခဏာများ - စတင်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် လူနာသည် ရုတ်တရက် အဖျားကြီးခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်း နှင့် သိသာထင်ရှားသော လက္ခဏာဖြစ်သည့် ကြွက်သားများ (အထူးသဖြင့် ခြေသလုံး) ပြင်းထန်စွာ နာကျင်ခြင်း၊ မျက်လုံးနီခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။

Q:  ရေကြီးချိန်နှင့် ရေဝပ်ချိန်တွင် ကြွက်သေးရောဂါကို မည်သို့ ကာကွယ်ရမည်နည်း။ ? 

• ခြေဗလာဖြင့် ရေဝပ်နေရာများသို့ သွားခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ၊ ဒဏ်ရာရှိပါက ပိုမို သတိပြုပါ။
• ရေကာ ဘာဘွတ်ဖိနပ်များကို ဝတ်ဆင်ပါ၊ လမ်းလျှောက်စဉ် ဖိနပ်ထဲ ရေမဝင်စေရန် သတိပြုပါ။
• အိမ်သို့ ပြန်ရောက်ပါက ချက်ချင်း ရေချိုး၊ ဆပ်ပြာတိုက်၍ သန့်စင်ပြီး ခြောက်သွေ့အောင် သုတ်ပါ။

Q:  သွေးလွန်တုပ်ကွေး နှင့် ကြွက်သေးရောဂါ လက္ခဏာများ မည်သို့ ကွာခြားသနည်း။ ?

ရောဂါနှစ်မျိုးလုံးသည် စတင်ချိန်တွင် အဖျားကြီးခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်း နှင့် ကိုက်ခဲခြင်းများ ဆင်တူသော်လည်း ကြွက်သေးရောဂါတွင် သွေးလွန်တုပ်ကွေးနှင့် ကွာခြားသော အောက်ပါ အဓိက လက္ခဏာများ ရှိပါသည် -

• ကြွက်သား နာကျင်သည့် နေရာ - ကြွက်သေးရောဂါသည် ကြွက်သားများ (အထူးသဖြင့် ခြေသလုံးနှင့် ကျောပြင်) ပြင်းထန်စွာ နာကျင်တတ်သည်။
• မျက်လုံး လက္ခဏာ - ကြွက်သေးရောဂါတွင် မျက်လုံးနီခြင်း သို့မဟုတ် မျက်လုံးအဖြူလွှာအောက်တွင် သွေးစက်ကလေးများ ထွက်ခြင်း တွေ့ရတတ်သည်။
• ထိတွေ့မှု ရာဇဝင် - ကြွက်သေးရောဂါသည် ရေဝပ်ခြင်း၊ ညံ့နင်းခြင်း သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်များနှင့် ထိတွေ့ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်ပြီး သွေးလွန်တုပ်ကွေးမှာမူ ခြင်ကျား ကိုက်ခဲခြင်းမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားသည်။

ကိုးကားချက်များ (References)

• ဆေးတက္ကသိုလ်၊ ဇင်းမယ်တက္ကသိုလ်။ (2021, မေ 11). သေးငယ်သော်လည်း ပြင်းထန်သော “ကြွက်သေးရောဂါ” အန္တရာယ် [ဗီဒီယို]။ Suandok Channel. https://www.med.cmu.ac.th/web/clip-suandok-channel/19027/
• အပူပိုင်းဒေသ ဆေးရုံ၊ အပူပိုင်းဒေသ ဆေးပညာဌာန၊ မဟိတော တက္ကသိုလ်။ (2020, ဇူလိုင် 7). ကြွက်သေးရောဂါ - ပြည်သူများအတွက် အပူပိုင်းဒေသ ရောဂါများ လက်စွဲစာအုပ်။ https://www.tropmedhospital.com/uncategorised/leptospirosis.html
• ဆิริရတ် ပိယမဟာရာဇ်ခါရုဏ် ဆေးရုံ။ (2020)။ ကြွက်သေးရောဂါ (Leptospirosis) မိုးရာသီနှင့်အတူ ပါလာသော တိတ်ဆိတ်သည့် အန္တရာယ်။ https://www.siphhospital.com/tv/news/article/share/leptospirosis