တက်ရောဂါ (Epilepsy) ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ဦးနှောက်လျှပ်စီးလှိုင်း မူမမှန်ခြင်း

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါ (Epilepsy) ဆိုတာဘာလဲ?

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါဆိုသည်မှာ ဦးနှောက်အတွင်း လျှပ်စစ်စီးကြောင်း ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလုပ်လုပ်ခြင်းကြောင့် အတက်ရောဂါလက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကလေးရော လူကြီးများပါ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး အကြောင်းအရာအမျိုးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

• ဦးနှောက်တစ်ရှူးများ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း၊ သာဓကအားဖြင့် လေဖြတ်ခြင်း (Stroke)၊ ပုံမှန်မဟုတ်သော အလုံးအကျိတ်များ၊ ဒဏ်ရာအမာရွတ်များ သို့မဟုတ် ဦးနှောက်အတွင်း သွေးယိုစိမ့်ခြင်း။
• အသည်းရောဂါ၊ ကျောက်ကပ်ရောဂါ၊ ဓာတ်ဆားဓာတ် မမျှတခြင်း၊ ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေသော အရာများကြောင့် ဖြစ်ပွားသူများ။

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါရဲ့ လက္ခဏာတွေက ဘာတွေလဲ?

တက်သည့် ပုံစံအမျိုးမျိုးရှိပြီး လှုံ့ဆော်ခံရသည့် ဦးနှောက်အစိတ်အပိုင်းပေါ်မူတည်၍ လက္ခဏာများ ကွဲပြားခြားနားပါသည်၊ သာဓကအားဖြင့် -

၁။ သတိလစ်ပြီး ငေးမေ့တက်ခြင်း (Focal Impaired Awareness Seizures)

     လက္ခဏာများမှာ လုပ်လက်စ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ရပ်တန့်သွားပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတိမမူမိတော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ လက်ပွတ်ခြင်း သို့မဟုတ် စကားများကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပြောခြင်းစသည့် မလိုအပ်သော၊ ရည်ရွယ်ချက်မရှိသော လှုပ်ရှားမှုများ ရှိနိုင်သည်။ လူနာမှာ ဇဝေဇဝါ ဖြစ်နေပုံရသည်။ အဆိုပါဖြစ်စဉ်မှာ အလွန်ဆုံး ၂ မှ ၄ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်တတ်ပြီး တစ်ကိုယ်လုံး တောင့်တင်းတက်ကြွသည့် အခြေအနေသို့ ကူးပြောင်းသွားနိုင်သည်။

၂။ စိုက်ငေးပြီး တက်ခြင်း (Absence Seizures)

     ဤတက်ခြင်းမျိုးမှာ အလွန်တိုတောင်းပြီး ရုတ်တရက် စတင်ကာ ရုတ်တရက် ပြီးဆုံးသွားတတ်သည်။ လူနာသည် ၅ စက္ကန့်မှ ၁၀ စက္ကန့်ခန့် စိုက်ငေးနေတတ်ပြီး စိတ်လွင့်နေသည်ဟု အထင်မှားနိုင်သည်။ မျက်တောင်ခတ်ခြင်း၊ မျက်တောင်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် မျက်နှာကြွက်သားများ ဆွဲခြင်းတို့ ရှိနိုင်သည်။ လူနာသည် ထိုအချိန်တွင် သတိမရှိပါ။ အသက် ၆ နှစ်မှ ၁၄ နှစ်အထိ ကလေးများတွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။

၃။ ကြွက်သားအားလျော့ပြီး လဲကျတက်ခြင်း (Atonic Seizures)

     ကြွက်သားထိန်းချုပ်မှုကို ရုတ်တရက် ဆုံးရှုံးသွားပြီး လူနာမှာ ရုတ်တရက် ပြိုလဲကျသွားစေသည့် တက်ခြင်းအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။

၄။ တစ်ကိုယ်လုံး တောင့်တင်းဆွဲငင်တက်ခြင်း (Generalized Tonic-Clonic Seizures)

• တောင့်တင်းသည့်အဆင့် (Tonic Phase): ရုတ်တရက် သတိလစ်ခြင်း၊ လဲကျခြင်း၊ အလိုအလျောက် အသံထွက်ခြင်း၊ တစ်ကိုယ်လုံး တောင့်တင်းသွားခြင်း၊ မျက်လုံးအပေါ်လှန်သွားခြင်း၊ သွားကြိတ်ထားခြင်းနှင့် အသက်ရှူ ခဏရပ်သွားခြင်း။
• ဆွဲငင်သည့်အဆင့် (Clonic Phase): လက်နှင့် ခြေထောက်များ စည်းချက်ကျကျ ဆွဲငင်လှုပ်ရှားခြင်း၊ လျှာ သို့မဟုတ် ပါးစပ်အတွင်းသား ကိုက်မိနိုင်ခြင်း၊ ပါးစပ်မှ အမြှုပ်ထွက်ခြင်းနှင့် ၂ မိနစ်မှ ၃ မိနစ်ခန့် အသက်ရှူရပ်သွားခြင်း (လူနာမှာ မျက်နှာ ညိုမည်းသွားနိုင်သည်)။
• တက်ပြီးနောက်ပိုင်းအဆင့် (Postictal Phase): အသက်ပြန်ရှူလာခြင်း၊ သတိဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်ရရှိလာခြင်း၊ ခဏတာ ဇဝေဇဝါဖြစ်ခြင်း၊ နွမ်းနယ်ခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်ပျော်သွားခြင်း။ အန်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆီး/ဝမ်း မထိန်းနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါဟု သံသယရှိပါက ဘာလုပ်ရမလဲ?

ရောဂါရာဇဝင် မေးမြန်းခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းများ ပြုလုပ်ရန် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော အထူးကုဆရာဝန်နှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးသင့်ပါသည်။ ရောဂါအမျိုးအစား ခွဲခြားရန်နှင့် အကြောင်းအရင်းကို ရှာဖွေရန် နောက်ထပ် စစ်ဆေးမှုများ လိုအပ်နိုင်ပါသည်၊ အပါအဝင် -

• သွေးစစ်ခြင်း၊ အချို့ဖြစ်စဉ်များတွင် ခါးဆစ်ရိုးမှ ခါးဆစ်အရည် ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း (Lumbar Puncture) လိုအပ်နိုင်သည်။
• ဦးနှောက်ကို CT Scan ရိုက်ကူးစစ်ဆေးခြင်း
• ဦးနှောက်ကို MRI Scan ရိုက်ကူးစစ်ဆေးခြင်း
• ဦးနှောက်လျှပ်စစ်လှိုင်း တိုင်းတာစစ်ဆေးခြင်း (EEG)

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါကို မည်သို့ကုသသနည်း?

     ရောဂါဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းအရင်းကို တွေ့ရှိပါက ကုသမှုသည် တက်ခြင်းကို ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့်အတူ ထိုအကြောင်းအရင်းကို ကုသရာတွင် အဓိကထားပါသည်။ သီးခြားအကြောင်းအရင်း မတွေ့ရှိပါက လူနာများသည် တက်စေသည့် လှုံ့ဆော်မှုများကို ရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော အထူးကုဆရာဝန်များသည် လူနာတစ်ဦးချင်းစီအပေါ် မူတည်၍ အတက်ကာကွယ်ဆေးများ သို့မဟုတ် ခွဲစိတ်ကုသခြင်းစသည့် အကောင်းဆုံး ကုသမှုနည်းလမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးပါလိမ့်မည်။

အတက်ရောဂါလက္ခဏာများ ဘယ်အချိန်မှာ ဖြစ်ပွားတတ်သနည်း?

     ဝက်ရူးပြန်ရောဂါကြောင့် တက်ခြင်းသည် အိပ်ပျော်နေစဉ်ရော နိုးနေစဉ်ပါ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး မကြာခဏဖြစ်ပွားမှုမှာ မတူညီကြပါ။ အိပ်ရေးပျက်ခြင်း၊ ဖျားခြင်း၊ အရက်သောက်ခြင်း၊ စိတ်ဖိစီးမှု၊ ပြင်းထန်စွာ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း၊ လက်ခနဲလင်းသော အလင်းရောင်များ၊ ဆူညံသံများ သို့မဟုတ် ရာသီလာခြင်းစသည့် အကြောင်းအရင်းများက လှုံ့ဆော်လိုက်သည့်အခါ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်။

ဝက်ရူးပြန်ရောဂါရှိသူများအတွက် ကိုယ်တိုင်ဂရုစိုက်မှု

• ဆရာဝန်ညွှန်ကြားထားသည့် ဆေးဝါးအားလုံးကို တိကျစွာ သောက်သုံးပါ။ ဆရာဝန်နှင့် မတိုင်ပင်ဘဲ ဆေးသောက်ရန် ပျက်ကွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆေးရပ်လိုက်ခြင်း မပြုပါနှင့်။
• အိပ်ရေးပျက်ခြင်း၊ စိတ်ဖိစီးမှု၊ အရက်၊ ဆေးဝါးမှန်မှန်မသောက်ခြင်း၊ လက်ခနဲဖြစ်သော အလင်းရောင်များနှင့် ဆူညံသံများကဲ့သို့သော လှုံ့ဆော်မှုများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• စက်ပစ္စည်းများ၊ ထက်ထက်မြက်မြက်ရှိသော အရာများ၊ အမြင့်နေရာများ သို့မဟုတ် ရေထုနှင့် နီးကပ်သောနေရာများတွင် အန္တရာယ်ရှိသော အလုပ်လုပ်ခြင်းများကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• ဘေးမှ မြင်တွေ့သူများသည် ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် ကုသခြင်းအတွက် အသုံးဝင်သော အချက်အလက်များ ပေးနိုင်ရန် တက်သည့် လက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်မှတ်သားထားရန် တိုက်တွန်းပါသည်။
• အတက်ရောဂါကို ကောင်းစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်လျှင်ပင် ရောဂါပြန်လည် ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် ဆရာဝန် ညွှန်ကြားခြင်းမရှိဘဲ ဆေးသောက်ခြင်းကို မရပ်ပါနှင့်။
• ကိုယ်ဝန်ရှိနေပါက သို့မဟုတ် အခြားရောဂါအခံများ ရှိပါက ဆရာဝန်အား အသိပေးပါ။
• လုံလောက်စွာ အိပ်စက်အနားယူပါ။

အတက်စတင်ဖြစ်ပွားပါက ပုံမှန်အားဖြင့် ၁ မိနစ်မှ ၅ မိနစ်ခန့် ကြာမြင့်တတ်သည်။ ထိုထက်ပို၍ ကြာမြင့်ပါက လူနာအား ဆေးရုံသို့ ချက်ချင်း ပို့ဆောင်ရပါမည်။

အတက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် ရှေးဦးသူနာပြုစုခြင်း

• ပါးစပ်ကို အတင်းဖြဲခြင်း သို့မဟုတ် ဇွန်း၊ တူ စသည့် မည်သည့်အရာကိုမျှ သွားကြားထဲသို့ မထည့်ပါနှင့်။ ဒါဟာ တက်ခြင်းထက် ပါးစပ်တွင်း ဒဏ်ရာကို ပိုမိုရရှိစေပါသည်။ ဖြစ်နိုင်ပါက စတင်ချိန်တွင် ကိုက်ရန် ပျော့ပျောင်းသော အထည် သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုကို ပေးနိုင်သော်လည်း မာကျောသော အရာများကို လုံးဝမသုံးပါနှင့်။
• လူနာအား လဲကျခြင်း သို့မဟုတ် ရိုက်မိခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးခြင်းဖြင့် ဒဏ်ရာရရှိမှုကို တားဆီးပါ။ လေပြွန်ရှင်းလင်းနေစေရန် လူနာအား ဘေးစောင်းအနေအထားဖြင့် ညင်သာစွာ ထားပါ။ မျက်မှန်ချွတ်ပေးပါ၊ ကြပ်နေသော အဝတ်အစားများကို လျှော့ပေးပါ၊ ဖြစ်နိုင်ပါက စိုက်သွားများကို ချွတ်ပေးပါ။
• လူနာကို အတင်းအဓမ္မ ချုပ်နှောင်မထားပါနှင့်။ တက်ခြင်းသည် အလိုအလျောက် ရပ်တန့်သွားမည်ဖြစ်ပြီး အတင်းချုပ်ထားပါက ဒဏ်ရာရရှိစေနိုင်သည်။
• အကူအညီရှာရန် လူနာကို တစ်ယောက်တည်း ပစ်မထားပါနှင့်။ သတိပြန်ရလာချိန်တွင် စိတ်အေးချမ်းမှုရရှိစေရန် အချိန်တိုင်း အတူရှိပေးပါ။
• တက်နေစဉ် သို့မဟုတ် တက်ပြီးခါစတွင် သန့်စင်သွားခြင်း/သတိလစ်ခြင်းတို့ကြောင့် အစားအသောက် သို့မဟုတ် ရေ မကျွေးပါနှင့်၊ သို့မဟုတ်ပါက သီးသွားနိုင်ပါသည်။

နောက်ဆုံးပြင်ဆင်သည့်ရက်စွဲ - နိုဝင်ဘာ ၀၈၊ ၂၀၂၄